Het orkest, het schoolreisje en de antropoloog

Klassieke muziek saai? Onbekend? Onbemind? Ik zeg: ja, maar toch las ik met veel plezier over het Koninklijk Concertgebouworkest in het boek Stemmen van Judith van der Wel. Een antropologische verkenning van het orkest als organisme, dat openbreekt in veelkleurige individuen die een jaar samen op schoolreisje gaan.

In 2013 bestond het Koninklijk Concertgebouworkest 125 jaar, en daarom ging het op wereldtournee. Dat was nog nooit eerder gedaan door een klassiek orkest. Judith mocht mee om dit unicum vast te leggen. Ze schreef een dik boek in vijf delen, naar de pijlers van het orkest: ritme, snaren, koper, hout en baton (het stokje van de dirigent). Hoewel haar eerste impressie van het orkest “een zwartgeklede massa” was, zag ze na een jaar meelopen “een groep kleurrijke individuen met mooie verhalen”.

Mooie verhalen
Met die mooie verhalen heet Judith de lezer uitnodigend welkom in de rijke wereld van het symfonieorkest. Het resultaat is een boek boordevol muziek, dat ook oog heeft voor de schoolreisje-achtige uitgelatenheid van de muzikanten tijdens de tournee, de vermoeienissen van het Boekrecensie Stemmenmaandenlange reizen, de strakke organisatie achter de schermen en de politieke moeilijkheden in landen die het orkest aandoet.

Zo schrijft ze over de crackverslaafden voor het concertgebouw in São Paulo, en hoe die opeens verdwenen vlak voor het WK. Ze beschrijft de commotie door de aanwezigheid van Jorge Zorreguieta bij het concert en zelfs op de receptie in Argentinië. En in Rusland willen sommige muzikanten protesteren tegen de schending van de homorechten aldaar, maar daar steekt algemeen directeur Jan Raes een stokje voor.

Idealistisch tintje
Ze plaatst het Concertgebouworkest zo vol in de wereld. Verschillende malen wordt het orkest met de maatschappij als geheel vergeleken. De Griekse violist Leonidas Kavakos zegt in het boek dat de wereld meer als een orkest zou moeten functioneren: “In een goed orkest mengen alle persoonlijkheden zich in dat ene organisme, omdat ze zich inspannen voor hetzelfde doel. In de maatschappij gaat het daarentegen om macht, om wie het meeste wint en het voor het zeggen krijgt … Musici moeten naar elkaar luisteren en kijken, ze moeten samen ademen en samen spelen. Dat is precies wat de wereld van nu nodig heeft.”

Dat idealistisch-filosofische tintje is een heel prettige aanvulling: Judith pakt niet alleen de breedte, maar gaat ook de diepte in.

De participerende antropoloog
Stemmen
lijkt vaak verdacht veel op een antropologisch onderzoek. Judith doet aan participerende observatie binnen het orkest als ware het een spannende, onbekende tribe. De tribe bestaat uit een groot aantal nationaliteiten met elk een emigratieverhaal. De leden hebben zenuwslopende audities moeten uitvoeren om bij de tribe te mogen horen.

Er bestaan verschillende groepjes binnen de tribe, zoals de kwajongensachtige types van de kopersectie. Het orkest kent een strikte hiërarchie tussen en binnen de groepjes, evenals tussen de dirigent en het orkest. De leden van het Concertgebouworkest leiden aan typische kwalen als doofheid en muzikantenburn-out. Ze gebruiken speciale rituelen om hun zenuwen te bedwingen en hebben vreemde, gedisciplineerde dagritmes met uren repeteren. Tot slot is het orkest een ware democratie – een recept voor succes, zo blijkt uit de vergelijking met andere orkesten wereldwijd.

Een weergave in 3D
Het orkest is zo een wereld op zich, die Judith in al zijn facetten beschrijft. We leren over de organisatie van een orkest, hoe audities werken, wie waar staat en waarom, maar ook weet Judith gepassioneerd en spannend te schrijven over de levens van componisten, over de akoestiek in verschillende concertzalen en over de invloed van de cultuurbezuinigingen op het orkest. Die driedimensionale beschrijving van een symfonieorkest en de verhalen van de individuen die er deel van uitmaken, maken het boek heel boeiend om te lezen.

Zo is Stemmen niet slechts een boek over een orkest dat repeteert, stemt en speelt, maar geeft het ook een stem aan de verhalen van individuele orkestleden en aan het orkest als actor in de wereld. Judith van der Wel heeft het Koninklijk Concertgebouworkest voor een breed publiek toegankelijk gemaakt: missie geslaagd.

www.judithvanderwel.nl

 

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *