Reggae en rastafari: Redemption songs

Gepubliceerd in Dei Facto 2(4), juni 2010

Het was een lange, koude winter die moeilijk door te komen was zonder een wekelijkse dosis Caraïbische muziekjes met een opzwepende baslijn en een extra scheut positieve boodschap: reggae. Lively up yourself! Voor Dei Facto duik ik in de geschiedenis en de betekenis van reggaemuziek, temeer daar veel reggae een onmiskenbaar religieuze boodschap heeft: die van rastafari.

Rastafari heeft wortels in het christendom en in Afrikaanse volksreligies en kwam in de jaren ’30 op in Jamaica. Reggae is rastafari’s eigen gospel, met als bekendste vertegenwoordiger natuurlijk Bob Marley. Aan de hand van diens liedteksten volgt hier een beknopte geschiedenis van Jamaica, rastafari en reggae.

400 years
Jamaica was van 1655 tot 1962 een kolonie van Groot-Brittannië en daarvoor van Spanje. De Spanjaarden hadden de oorspronkelijke bewoners van het eiland, de Arawak-indianen, afgeslacht. Bij gebrek aan arbeiders haalden de Engelsen slaven uit Afrika om op de suikerplantages te werken.

Today they say that we are free / Only to be chained in poverty
In 1834 werd de slavernij op Jamaica afgeschaft, wat problemen opleverde voor het land. De transformatie naar een vrije economie was moeilijk en er werd veel minder geproduceerd. Vooral de ex-slaven gingen er niet op vooruit: er was weinig werk, slechte gezondheidszorg, slechte behuizing en slecht onderwijs. Velen waren ondervoed. Het bezit bleef in handen van buitenlandse eigenaren en de kloof tussen arm en rijk werd steeds groter.

Africa unite / Cause we’re moving right out of Babylon / And we’re going to our Father’s land / To see the unification of all Africans
De vrije slaven hadden geen binding met Jamaica en ontleenden hun identiteit aan hun ‘thuis’: Afrika. De ontevredenheid leidde tot een African pride-beweging die in gang werd gezet door de Jamaicaan  Marcus Garvey. Hij streed voor onafhankelijkheid, waardigheid en solidariteit van de zwarten, een gevoel van eigenwaarde dat hen door de slavernij ontnomen was. Zijn in 1920 opgerichte Universal Negro Improvement Association had als motto: “one God, one aim, one destiny”. Die destiny was Afrika, want Garvey had repatriatie voor ogen: terugkeer naar het vaderland. Hij voorspelde: “Look to Africa where a Black King shall arise”.

Marcus GarveyGarvey maakte veel gebruik van religieuze retoriek en werd daardoor als een profeet gezien. Een veelgebruikt citaat van hem was Psalm 68:31: “Envoys will come out of Egypt, Ethiopia will soon stretch out her hands unto God”. Toen in 1930 Ras Tafari Makonnen tot keizer Haile Selassie van Ethiopië werd gekroond, werd dat gezien als de vervulling van de profetie uit de psalm. Selassie was de eerste zwarte keizer. Hij profileerde zich als afstammeling van koning Salomo en de koningin van Seba en bedeelde zichzelf titels als “Lion of Judah” en “King of Kings” toe. Ethiopië was bovendien als enig Afrikaans land nooit gekolonialiseerd geweest, behalve even door Italië, maar werd snel heroverd. Voor de voormalige slaven werd Ethiopië synoniem aan heel Afrika.

Fly away to Zion / Fly away home
Haile SalassieDe kroning van Selassie na de “profetie” van Garvey, gecombineerd met de slechte levensomstandigheden op Jamaica, leidde tot de opkomst van het Rastafarianisme. Er werd in de Bijbel gezocht naar de betekenis van de ellende en van de kroning, en die werd gevonden. Ethiopië komt veertig keer in de Bijbel voor, wat genoeg ruimte voor interpretatie bood. Uiteindelijk werd Haile Selassie heilig verklaard: hij was de nieuwe Messias, de Black Christ. Ethiopië werd wat Israël voor de Joden was: Zion (Sion), het beloofde land, symbool voor hoop, waardigheid en verzet, de herinnering aan een glansrijk verleden en tegelijkertijd de hoop op toekomstige verlossing. Babylon (Babel), waar de Israëlieten slaven waren, werd symbool voor Jamaica, Europa en onderdrukking. Zo werd een nieuwe religie gecreëerd als middel van demarginalisatie, bevrijding, empowerment en verzet.

Jah live
De kern van het rastageloof is het geloof in de heiligheid van Haile Selassie en de black redemption naar Afrika. Daarachter zit een rotsvast vertrouwen in God, Jah, die in alles is: wij zijn allen zonen en dochters van Jah. De eenheid van de mens met Jah komt tot uiting in verschillende rastagebruiken en -symbolen.

Easy skankin
Rasta’s staan bekend om hun gebruik van marihuana (ganja), dat wordt verantwoord met Psalm 104:14: “He causeth the grass to grow for the cattle, and herb for the service of man”. Marihuana wordt gebruikt als meditatie om dichter bij Jah te komen, vaak in combinatie met trommelen en chanten. Waarschijnlijk is het gebruik van ganja overgenomen van hindoeïstische sadhus: het woord ganja komt van ganjika uit het Sanskriet. Er is veel kritiek op het veelvuldige gebruik van marihuana, dat ook op Jamaica illegaal is.

Natty dread rides again / Through the mystics of tomorrow
DreadsEen ander kenmerk van rasta’s zijn hun baard en dreadlocks. De symboliek hierachter is meervoudig. Ze zijn onder andere een teken van het pact met Jah en het Oude Testament, volgens Leviticus 21:5: “They shall not make baldness upon their head, neither shall they shave off the corner of their beard”. De dreadlocks zijn ook een verwijzing naar het Bijbelverhaal over Simson en de goddelijke kracht in zijn zeven haarlokken (Richteren 16). Ook worden de dreadlocks geïdentificeerd met de manen van een leeuw, die een belangrijk rastasymbool zijn omdat Selassie zichzelf “Lion of Judah” noemde. Verder staan de dreads symbool voor de Afrikaanse afstamming; verschillende Afrikaanse stammen dragen traditioneel dreadlocks. Ook zijn de lokken bedoeld om dread oftewel angst in te boezemen. Ze zijn dan een symbool van verzet tegen en afkeer van Babylon. Het samenklitten van de haren kan ook nog symbool staan voor het samenkomen van alle mensen in Zion.

The goodness of Jah Jah I-dureth for I-vah
Rasta’s hebben een eigen taalgebruik ontwikkeld omdat ze het Engels als de taal van de onderdrukkers zien. Ze maken veel gebruik van woordspelingen met de letter ‘I’, wat niet alleen ‘ik’, maar ook ‘God’ betekent. Een vervanging voor alle persoonlijke voornaamwoorden is ‘I&I’, omdat Jah in ons leeft en allen één zijn. Het vele gebruik van ‘I’ is ook een symbool voor het herwonnen zelfbeschikkingsrecht. Een typisch rasta-woord is irie, wat zoiets betekent als goed, vredig, geweldig. De letters staan voor I Respect I Eternally.

I-man say don’t make jah body a graveyard for de dead animals (quote van Marley)
Rasta’s hebben eigen voedselwetten: ze eten ital (van vital), dat wil zeggen natuurlijk, onbewerkt voedsel, geen zout, geen vlees en geen alcohol of tabak. Ze hangen een natuurlijke levenswijze aan. Het lichaam wordt als tempel van God gezien. Bovendien hebben ze een grote afkeer van de dood waar vlees en alcohol beide mee geassocieerd worden. Alcohol wordt ook als een middel van Babylon gezien dat verwarring wil zaaien.

All wanna go to Mount Zion / Rally round the red, green and gold (uit ‘Red, green and gold’ van The Gladiators)
Veel rasta’s kun je herkennen aan de kleuren rood, geel en groen in hun kleding: de kleuren van de Ethiopische vlag. Rood staat voor het bloed dat gevloeid heeft tijdens de onderdrukking, goud voor de rijkdommen van Afrika en groen voor de vruchtbare bossen en velden van Zion. De kleur zwart zit soms ook in de vlag, die representeert de zwarte huidskleur.

Play I some music / Dis a reggae music
Bob MarleyGanja, dreadlocks, I&I en het rood-geel-groen zijn allemaal bekende rastasymbolen. Eigenlijk is dat gek, want rastafari begon als levenswijze en geloof van de outcasts. De bekendheid is te danken aan de muziek die onafscheidelijk bij rastafari hoort: reggae, en aan Bob Marley, de charismatische zanger die reggae en de rastaboodschap wereldwijd verspreid heeft.

Feel it in the one drop
De geschiedenis van reggae begint na de onafhankelijkheid van Jamaica in 1962. Voor het eerst ontwikkelde zich een typisch Jamaicaanse muziekstijl: ska. Ska is een combinatie van allerlei stijlen: Amerikaanse rythm&blues, folkloristische mento en de work songs die op de plantages gezongen werden. De Jamaicanen legden het ritme op de afterbeat (de 2e en 4e tel in een vierkwartsmaat), ook wel de one drop genoemd: het typische skageluid.

Via het wat langzamere, soulvollere rocksteady waarin de baslijn meer domineerde, ontwikkelde de muziek zich tot reggae rond 1970. Tien jaar na de onafhankelijkheid waren de zwarten er maatschappelijk weinig op vooruit gegaan en de teleurstelling daarover kwam in de reggae tot uiting. Reggae is geëngageerde, rebelse muziek waarin de outcasts een stem vonden, net als in het rastafarigeloof. Het was dus niet vreemd dat die twee samenkwamen. De rasta’s kennen een grote kracht toe aan woorden en muziek is daar een perfect medium voor. Bob Marley vergaarde internationale roem en zo maakte de hele wereld kennis met de wereld van rastafari, een wereld van verzet, zelfbeschikking en eenheid. Dat komt bijvoorbeeld tot uiting in Marley’s nummer ‘War’, waarvan de tekst een letterlijke speech van Haile Selassie aan de Verenigde Naties (1963) is: “Until the philosophy which holds one race superior and another inferior is finally and permanently discredited and abandoned / …Until that day, the African continent will not know peace”.

No matter what game they play / We got something they can never take away / It’s the fire
De magie van reggaemuziek is de mix van spiritualiteit, gemeenschap en rebellie. Die mix maakt dat reggae mensen over de hele wereld aanspreekt. Iedereen die zich onderdrukt voelt, kan relateren aan de boodschap van verzet, strijd en bevrijding. Iedereen die verlangt naar meer liefde en eenheid kan dat vinden in de boodschap van reggae. De muziek stelt sociale problemen aan de kaak en is daarin niet defaitistisch maar juist krachtig: we zullen vechten en overwinnen, we zijn op weg naar een betere wereld. Reggae is idealistisch, vurig en positief. Reggae bezingt het leven. Een exemplarisch nummer van Bob Marley dat precies die boodschap uitdraagt, is natuurlijk: “One love, one heart / Let’s get together and feel alright”.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *